Historia górnictwa kredowego w Chełmie
Górnictwo kredowe w rejonie Chełma wykazuje długotrwałą tradycję, sięgającą wczesnego średniowiecza. Najstarsze znane wyrobiska, datowane na XIII wiek, zlokalizowane są pod obecnie określaną Górą Katedralną (Zamkową) oraz w jej bezpośrednim sąsiedztwie. Początkowo wyrobiska te pełniły funkcje obronne, stanowiąc schronienie przed najazdami obcych wojsk, w tym Mongołów i Tatarów, a także funkcje o charakterze sakralnym - miejsce pochówków (J. Kiszczak 2023). Pod koniec XIX wieku Fiodor Cherbaczewski, duchowny, opisał swoją wizytę w katakumbach znajdujących się pod Górą Zamkową. W trakcie tej wizyty zobaczył groby Daniela Romanowicza oraz innych ważnych i dostojnych osób, które tam zostały pochowane (S. Gołub 2009).
W XVI-XVIII wieku nastąpił intensywny rozwój kopalnictwa kredowego. W tym okresie wzrosło zapotrzebowanie na kredę pisaną, która była sprzedawana w wielu miastach Rzeczypospolitej. Mieszkańcy Chełma, głównie Żydzi, zajmowali się wydobyciem i handlem kredą, która czasem bywała określana mianem „białego złota” (S. Gołub 2001). Jednym z najwcześniejszych i kluczowych dokumentów potwierdzających istnienie kopalnictwa kredowego jest dzieło z XVII wieku autorstwa biskupa unickiego, bazylianina Jakuba Suszy, pt. „Phoenix tertiato redivivus albo Obraz starożytny chełmski” - […] kopią kredę i rozwożą po całej Polszcze, […] Pod całym miastem, mianowicie pod domami żydowskimi ciągną się podziemne lochy, z których ciągle wybierają kredę, i ta stanowi największy handel w całym mieście (J. Susza 1684). Innymi źródłami, które dostarczają informacji o kopalnictwie kredowym i handlu kredą, są księgi miejskie z XVII i XVIII wieku. Z tych dokumentów pochodzą również charakterystyczne zapisy, takie jak: lochy wybrane w skale kredowej, lochy wycinane w krydzie, czy lochy w skale wycinane (J. Tworek 2016).
Wydobycie kredy oraz drążenie podziemnych wyrobisk miało miejsce w murowanych piwnicach (rzadziej w piwnicach kredowych) usytuowanych pod drewnianymi domami mieszczan chełmskich. Potwierdzeniem tej praktyki jest informacja z XVII wieku, według której z 100 domów w obrębie zabudowy staromiejskiej, aż 80 dysponowało piwnicami, które posiadały wejścia do kredowych korytarzy (J. Kiszczak 2023). Intensywne drążenie korytarzy doprowadzało do osłabienia konstrukcji budynków oraz do zapadania się ulic i rynku. Proces eksploatacji kredy w mieście stopniowo wygasał pod koniec XVIII i w XIX wieku. Wówczas władze miejskie podejmowały działania mające na celu zabezpieczenie i ratowanie zabudowy mieszczańskiej (J. Tworek 2016). W 1787 roku Rada Miasta wprowadziła pierwszy zakaz kopania kredy pod ulicami oraz nakazała zasypywanie wyrobisk, przy czym koszty tych działań spoczęły na właścicielach kopalń. Przepis ten jednak nie był przestrzegany. Kolejne regulacje pojawiły się w 1827 roku, wydane przez Rząd Gubernialny Lubelski, a w 1837 roku zakaz eksploatacji kredy został dodatkowo potwierdzony przez Komisję Rządową Spraw Wewnętrznych. Ostateczne zakończenie wydobycia „białego złota” nastąpiło na przełomie XIX i XX wieku, w związku z nasileniem się katastrof górniczych pod Starówką (S. Gołub 2009).
Literatura:
· Gołub S., 2001, Zabytkowe podziemne kopalnie kredy w Chełmie, woj. lubelskie – problemy ochrony, badań i zabezpieczenia, Konferencja naukowo-techniczna. Zabezpieczanie i rewitalizacja podziemnych obiektów zabytkowych, Kraków-Bochnia, s. 183-189.
Chełmie 2009, Podziemia Kredowe w Chełmie – zarys historii eksploatacji górniczej, [w:] Materiały 43. Sympozjum Speleologicznego, R. Dąbrowolski (red.), Kraków, s. 34-37.
· Kiszczak J.,2023, Fenomen Podziemi Kredowych. Zabytkowa Kopalnia Kredy w Chełmie, Nestor. Czasopismo Artystyczne, nr 2(64), s. 34-41.
· Susza J., 1684, Phoenix tertiato redivivus albo Obraz starożytny chełmski, Zamość (maszynopis wykonany przez Józefa Kaczorka w 1974 r.).
· Tworek J., 2016, Chełmskie Podziemia Kredowe. Wyjątkowy zabytek górnictwa kredy, wyd. TAWA, Chełm.
