Podziemia Kredowe w Chełmie – rys geologiczny i zastosowanie kredy

Miasto Chełm położone jest na Pagórach Chełmskich, które są w całości zbudowane ze skał kredowych, pokrytych młodszymi osadami z trzeciorzędu, takimi jak piaski i piaskowce (L. Gazda, M. Harasimiuk, Z. Krzowski 1992). Kreda to skała osadowa, która powstała na skutek nagromadzenia oraz przekształcenia szczątków organizmów żywych (M. Harasimiuk 1975). Składa się głównie z rozgałęzionej masy wapiennej oraz węglanowych pozostałości organizmów, przede wszystkim otwornic, a rzadziej także jednokomórkowych glonów (kokolitów), inoceramów, ramienionogów i ślimaków (S. Rybicki, J. Rybicki 1973). Kreda ma barwę od białej, przez żółtawobiałą, aż po szarawobiałą. W przekroju jest matowa i ma ziemisty wygląd, brudzi na biało, w stanie wilgotnym jest miękka, natomiast po wyschnięciu staje się krucha (J. Tworek 2016). Jest to skała pochodzenia organicznego, która cechuje się dużą porowatością i zdolnością do wchłaniania wody, a przy tym ma niewielką wytrzymałość oraz małą masę. W okolicach Chełma występują jedne z największych złóż kredy w Polsce (A. Olszewski 1998).

Kreda była i nadal jest szeroko stosowana w wielu gałęziach gospodarki. Wykorzystuje się ją m.in. przy produkcji kosmetyków – dawniej służyła do wyrobu pudrów (tzw. bielideł), a także past do zębów, farb i kredek pastelowych. Używa się jej również jako środka czyszczącego do polerowania metali, zwłaszcza kolorowych. Oprócz tego znajduje zastosowanie w medycynie, przemyśle farmaceutycznym, papierniczym, gumowym, chemicznym, cementowym oraz w metalurgii (S. Gołub 2001). Bloki kredowe są bardzo dobrym materiałem do rzeźbienia, dlatego wykorzystuje się je do tworzenia elementów architektonicznych i ozdób, zwłaszcza w budowlach sakralnych. Przykłady użycia kredy w sztuce dekoracyjnej można zobaczyć w sztukateriach kościołów w Uchaniach, Lublinie, Zamościu i Krakowie (B. Zimmer 1974). Podczas badań archeologicznych prowadzonych w Chełmie często odnajduje się różne przedmioty użytkowe wykonane z kredy, takie jak przęśliki, ciężarki tkackie czy formy odlewnicze do produkcji brązowych ozdób. Dawniej kreda odgrywała także ważną rolę jako podstawowy składnik lub dodatek stosowany w różnych zaprawach budowlanych (S. Gołub 2009).

Autor: Jacek Kiszczak

Literatura:

·      Gazda L., Harasimiuk M., Krzowski Z., 1992, Litogeneza warstw z glaukonitem w górnej kredzie i paleocenie Pagórów Chełmskich (Wyżyna Lubelska, E Polska), Annales Universitatis Mariae Curie – Skłodowska Lublin – Polonia, sectio B., t. XLVII, z. 1, s. 1-28.

·      Gołub S., 2001, Zabytkowe podziemne kopalnie kredy w Chełmie, woj. lubelskie – problemy ochrony, badań i zabezpieczenia, Konferencja naukowo-techniczna. Zabezpieczanie i rewitalizacja podziemnych obiektów zabytkowych, Kraków-Bochnia, s. 183-189.

2009, Podziemia Kredowe w Chełmie – zarys historii eksploatacji górniczej, [w:] Materiały 43. Sympozjum Speleologicznego, R. Dąbrowolski (red.), Kraków, s. 34-37.

·      Harasimiuk M., 1975, Rozwój rzeźby Pagórów Chełmskich w trzeciorzędzie i czwartorzędzie, wyd. PWN, seria: Prace Geograficzne, nr 115, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk.

·      Olszewski A., 1998, Wybrane parametry budowy mikrostrukturalnej kredy piszącej i opoki marglistej, Przegląd Geologiczny, t. XLVI, nr 9, s. 845-850.

·      Rybicki S., Rybicki J., 1973, Własności inżyniersko-geologiczne utworów kredowych okolic Chełma Lubelskiego, Kwartalnik Geologiczny, t. XVII, nr 2, s. 301-309.

·      Tworek J., 2016, Chełmskie Podziemia Kredowe. Wyjątkowy zabytek górnictwa kredy, wyd. TAWA, Chełm.

·      Zimmer B., 1974, Miasto Chełm. Zarys historyczny, wyd. PWN, Warszawa-Kraków.